Cellostemmer

Toon vasthouden: hoe lang blijft de noot binnen 5 cent?

Op een cello, vooral op de C-snaar rond 65 Hz, dwaalt de naald. Hij kruist een halve seconde de nul en glijdt dan weer weg, en die halve seconde is niet hetzelfde als gestemd zijn. De houdtest neemt tien seconden van één open snaar op en telt hoeveel daarvan binnen 5 cent van het doel lagen. Ook krijg je de langste ononderbroken reeks binnen de band en de mediane afwijking, plus tien vakjes, één per seconde, groen, oranje of rood gekleurd.

Grof afgelezen: 9 seconden of meer betekent dat de snaar gestemd is en je strijkstok hem niet wegduwt. Bij 5 tot 8 hang je rond het doel en glip je steeds in en uit de band, wat op een dikke snaar vaak aan strijksnelheid of strijkdruk ligt (een langzame, zware streek op een dikke snaar kan de toonhoogte meetrekken). Onder de 5 seconden met een mediaan van, zeg, min 12 cent: hij staat gewoon vals, en de score zegt dat je aan de wervel moet draaien en niet je strijktechniek moet oefenen.

1. Kies de stemming en klik op „Start met stemmen”.

   Strijk de snaar één keer om te controleren of de naald hem oppikt.

2. Klik op „Start 10 s houdtest”.

   De tien seconden beginnen bij de eerste duidelijke toon. Strijk langzaam en stevig en blijf op één plek van de snaar.

3. Lees de vakjes en het oordeel.

   Groen betekent dat het grootste deel van die seconde binnen de band lag, rood dat het grootste deel erbuiten lag, en grijs dat de noot niet is gehoord.

4. Corrigeer, herhaal en doe dan de andere drie snaren.

   Geef de C daarna nog een laatste test, want dat is de snaar die vaak verschuift.

Eerlijke beperkingen: microfoons van laptops en telefoons zijn zwak bij 65 Hz, en een ventilator of netbrom kan de meting verschuiven, dus een paar cent schommeling op de C is normaal bij elke stemmer met microfoon. Stilte telt als niet gestemd, daarom meldt de test hoe lang je werkelijk te horen was, en metingen die meer dan 100 cent van het doel afliggen worden genegeerd.

Je cello online stemmen

Ga zitten zoals je ook zou spelen: de stekel op je gebruikelijke lengte, de cello tegen je borst en knieën, zodat hij niet heen en weer schommelt terwijl je met beide handen aan een wervel draait. Er zijn vier snaren, C2 G2 D3 A3, en je werkt van de dikste naar de dunste.

1. Kies je stemming.

   Kies Standaard CGDA, of Barok voor historische uitvoering op een lagere toonhoogte.

2. Klik op „Start met stemmen”.

   Geef toegang tot de microfoon als de browser erom vraagt.

3. Strijk of tokkel eerst de laagste C-snaar.

   Stem hem voordat je naar de andere drie snaren gaat.

4. Kijk naar de meter.

   Wijkt de naald meer dan een paar cent af, draai dan de wervel een klein stukje en duw hem tijdens het draaien zachtjes in de wervelkast. Gebruik voor de laatste cents de fijnstemmer op het staartstuk.

5. Stem G, D en A en controleer daarna alle vier opnieuw.

   Kam en hals geven een haartje mee als de spanning verandert, dus de C die je het eerst stemde is meestal alweer weggezakt als je bij de A bent.

Hoe deze tuner de toonhoogte herkent

De tuner meet de toonhoogte met autocorrelatie: hij schuift een kort stukje geluid langs een vertraagde kopie van zichzelf en zoekt de vertraging waarbij die twee het best op elkaar passen. Die vertraging is één periode van de noot. De C2 van een cello heeft een periode van ongeveer 15 milliseconden, dus de tuner heeft een vrij lang stuk geluid nodig om een paar herhalingen te zien, en daarom wordt de laagste snaar net iets langzamer herkend dan de A. Alles draait lokaal in je browser via de Web Audio API, en er wordt niets van de microfoon opgenomen of verstuurd.

Een onrustige of onnauwkeurige meting oplossen

De naald komt niet tot rust of springt tussen noten

Bij de cello zit de gebruikelijke boosdoener in het lage register van de kamer: een ventilator, het gebrom van een koelkast of een verwarmingsrooster valt precies rond de C en de G, en een laptopmicrofoon hoort dat net zo hard als de snaar. Strijk één open snaar met een langzame, gelijkmatige streek (een krassende of trillende strijkstok laat de naald ook dansen) en leg je linkerhand op de andere snaren, zodat die niet meetrillen.

Hij kiest de verkeerde snaar

Een cello die een paar weken slap heeft gestaan, of een net opgezet stel snaren, kan een snaar hebben die een hele toon of meer is gezakt. Dan kan de G dichter bij de Fis liggen dan bij de G, of de D dichter bij de Cis, en de automodus volgt de dichtstbijzijnde noot. Kies de snaar met de hand, breng hem ongeveer op toonhoogte en zet Auto daarna weer aan.

Er wordt helemaal niets herkend

Kijk eerst of er een doorgestreepte microfoon in de adresbalk staat; dat betekent dat de browser de toegang heeft geblokkeerd. Is de toestemming in orde, dan is de cello misschien gewoon te zacht voor de microfoon: ga dichterbij zitten, strijk met echt gewicht op de snaar en richt de f-gaten ongeveer op het apparaat in plaats van op de vloer. Nog iets wat het weten waard is: een gegrepen noot rond de F of Fis op de G-snaar kan op sommige cello's grommen en fladderen. Dat is een wolfstoon, een eigenaardigheid van het instrument en geen stemfout, en een vioolbouwer kan zeggen of behandeling de moeite waard is.

Standaard cellostemming, en waarom die op kwinten is gebaseerd

De standaardstemming van de cello is C2, G2, D3, A3, genoteerd als CGDA van de laagste naar de hoogste snaar. Elke snaar ligt een reine kwint van zijn buurman, hetzelfde patroon van intervallen als in de hele vioolfamilie, en juist daarom werkt de traditionele methode van „stemmen in kwinten” (twee naburige open snaren samen strijken en luisteren of de kwint zuiver klinkt) als een echte techniek, zonder dat je een tuner nodig hebt.

Leuk weetje: dit is precies dezelfde reeks intervallen als bij de altvioolstemming, maar een volledig octaaf lager — een cellist die een ander instrument wil proberen, zal de altviool dus een opvallend makkelijke start vinden.

Stemmen met wervels of fijnstemmers

De meeste cello's hebben fijnstemmers op het staartstuk, en een studentencello heeft er vaak een voor elke snaar. Gebruik ze als de naald nog maar een paar tientallen cents afwijkt, want een schroefje geeft een piepkleine, herhaalbare verandering. Alles wat groter is, is werk voor de wervels in de wervelkast, in kleine stapjes gedraaid (een kwartslag is op de dunne A al veel) en nooit in één grote ruk, want zo breken snaren.

Een betrouwbare techniek als een snaar erg vals staat: draai hem eerst een paar halve tonen onder de doeltoon los (zet de lage C-snaar bijvoorbeeld op ongeveer A1 of B1) en span hem dan langzaam weer aan. Druk de wervel tijdens het aanspannen naar binnen richting de wervelkast terwijl je draait, zodat hij goed blijft zitten en niet slipt. Als alle vier de snaren ongeveer goed staan, loop je ze nog eens langs met kleinere aanpassingen, en rond je af met de fijnstemmers voor de laatste precieze correctie van elke snaar.

Het bereik van de cello — breder dan de menselijke stem

Naast instrumenten als de hobo en de klarinet wordt de cello vaak omschreven als het instrument dat het dichtst bij de menselijke stem klinkt — maar hij bestrijkt in werkelijkheid een veel groter bereik dan welke zanger ook. De laagste open snaar is C2 op ongeveer 65 Hz, en met gegrepen noten op de hoogste snaar kan de cello tot ongeveer A5 komen, bijna 880 Hz. Daardoor kan één instrument zowel een bas- als een sopraanstem vervullen, en dat is mede de reden waarom de cello zoveel van het emotionele gewicht in orkestmuziek draagt.

Waarom blijft mijn cello niet gestemd?

• Tijd. Snaren verslappen geleidelijk als een instrument ongebruikt blijft liggen, waardoor het de volgende keer te laag klinkt.
• Nieuwe snaren. Nieuwe snaren hebben een paar dagen nodig om te zetten; regelmatig spelen en bijstemmen in die periode versnelt dat.
• Temperatuur en luchtvochtigheid. Het houten lichaam van een cello zet uit en krimpt afhankelijk van de omgeving, waardoor de snaarspanning verandert. Streef naar ongeveer 21°C (70°F) met 35–50% luchtvochtigheid voor een stabiele bewaring.
• Slippende wervels. Meestal veroorzaakt door dezelfde schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid, waardoor de wervel losser in zijn gat komt te zitten.
• Een scheve kam. Als de kam naar de toets is gaan hellen, zet hem dan snel recht of laat dat door een vioolbouwer doen, want een kromgetrokken kam brengt de stemming op zichzelf al in de war.

Voor elke sessie opnieuw stemmen is volkomen normaal. Blijven de stemproblemen bestaan terwijl je alles hierboven hebt gecontroleerd, laat het instrument dan door een vioolbouwer nakijken op onderliggende problemen.

Slippende wervels verhelpen

Een wervel die niet blijft zitten is bijna altijd een wrijvingsprobleem en geen kapot instrument. Wervel en wervelgat houden elkaar vast door een strakke, conische wrijvingspassing, en die passing wordt met wisselende temperatuur en luchtvochtigheid langzaam losser. De wervel stevig indrukken terwijl je draait is een redelijke noodoplossing, maar als je dat steeds herhaalt kan het gat verder uitslijten. Een duurzamere oplossing zijn werveldruppels of wervelpasta, direct op de wervel aangebracht op de plek waar hij de wervelkast raakt; die middelen zijn ontwikkeld om precies genoeg grip terug te geven zonder dat de wervel vastloopt of piept. Desnoods kan een stukje zeep, licht over de wervel gewreven, iets vergelijkbaars doen. Blijft hij glijden, laat dan een vioolbouwer nakijken of de wervels of hun gaten opnieuw moeten worden gepast.

Veelgemaakte fouten bij het stemmen van de cello

• Een wervel draaien die niet goed zit. Een celloweervel houdt door wrijving in een conisch gat. Draai je hem zonder hem in het gat te drukken, dan glipt hij terug of schiet hij plotseling door. Druk naar binnen terwijl je draait, en kruipt hij dan nog steeds, lees dan het stuk over wervels hierboven in plaats van kracht te zetten.
• Met het instrument worstelen terwijl je stemt. Staat de stekel niet vast of schommelt het lichaam op je knieën, dan duw je de hele cello heen en weer terwijl je aan de wervel draait. Zet de stekel vast, leun de cello tegen je borst en ondersteun de hals met je linkerhand.
• De A-snaar ruw omhoog trekken. De A is dun en staat onder de hoogste spanning, dus het is de snaar die het vaakst breekt als iemand met de wervel een hele toon in één keer overbrugt. Breng hem langzaam omhoog, beetje bij beetje, en gebruik de fijnstemmer voor het laatste stuk.
• De toonhoogte beoordelen met een zware strijkstok. Veel strijkdruk op de C en G trekt de noot omhoog terwijl je hem afleest. Strijk de open snaren voor de tuner gelijkmatig met matige druk en controleer nog een keer met een lichtere streek.
• Na één rondje stoppen. Vier snaren trekken kam en hals samen mee. Stem C, G, D, A en ga dan terug naar de C: die is meestal een paar cent verschoven.
• Een scheve kam negeren. Als de wervels worden aangedraaid, kantelt de kam vaak naar de toets. Een scheve kam verandert de spanning en de klank, en de stemming blijft wegdrijven. Kijk er af en toe van opzij naar; kantelt hij, laat hem dan door een leraar of vioolbouwer rechtzetten.

Snaarspanning, nieuwe snaren en wanneer je ze vervangt

Cellosnaren zijn er in drie grote families. Snaren met een stalen kern (heel gebruikelijk voor de A en D en in veel studentensets) klinken helder, houden snel hun toonhoogte en zetten snel. Snaren met een synthetische kern klinken warmer en zetten iets langzamer. Darmsnaren zijn de traditionele keuze, klinken het donkerst en reageren het sterkst op luchtvochtigheid, dus reken erop dat je ze het vaakst moet bijstemmen. In al deze families zijn de C en G omwonden met metaal over hun kern.

Een nieuwe snaar rekt uit. Verwacht dat hij de eerste dag of twee herhaaldelijk zakt en daarna nog enkele dagen wat onrustig blijft, waarbij staal het eerst zet en darm het laatst. Stem hem op, speel, stem hem weer op. Alle vier tegelijk opzetten laat de kam meer verschuiven, dus veel spelers vervangen ze een voor een, zodat de kam op zijn plaats blijft.

Een aantal uren noem ik niet, want dat hangt af van hoe je speelt, hoeveel je zweet en het type snaar. Ga af op de symptomen. Een snaar is aan het einde als hij dof of hol klinkt naast een nieuwere, als hij zelfs na een week zetten niet op toonhoogte blijft, als een noot die zou moeten uitklinken een valse, wiebelende rand heeft, of als de omwikkeling rafelt, loskomt of een knik vertoont. Wacht niet tot de snaar breekt: een rafelende kan lang daarvoor al gaan snorren en in je vingers snijden.

Cello: open C-snaar 51 cent te laag, zo stem je hem

Dit is een illustratie met verzonnen getallen, geen meting. Stel dat je de cello na een koude nacht oppakt en de tuner de open C afleest op 63.5 Hz. Het doel is C2 op 65.41 Hz. Een cent is 1/100 van een halve toon, dus de afwijking is 1200 × log2(63.5 / 65.41), ongeveer −51 cent. Dat is ruwweg een halve toon te laag, en de tuner toont de naald ver aan de lage kant met de C-wervel verlicht.

Omdat de snaar zo ver zit, draai je aan de wervel en niet aan de fijnstemmer. Druk de wervel naar binnen en ga met een klein duwtje omhoog (een paar graden draaien is genoeg op een dikke snaar), en strijk dan. De toonhoogte van een dikke snaar loopt achter op de wervel doordat de snaar over de kam en de topkam schuift, dus stop en strijk een noot voordat je opnieuw draait. Je ziet misschien −51, dan ongeveer −30, dan −12. Ga langzamer zodra je binnen ongeveer 15 cent bent.

Zit de naald binnen een paar cent, rond dan af met de fijnstemmer, telkens een fractie van een slag. De meter wordt groen binnen de band. Gebruik daarna de houdtest: blijft de C het grootste deel van de tien seconden binnen 5 cent, dan is die snaar klaar. Stem ten slotte G, D en A en ga nog een keer terug naar de C, want die is het meest geneigd te zijn verschoven.

Meer tools op ProDeviceTest

Oefen je liever muziek dan dat je alleen stemt? Deze werken op dezelfde manier — direct, zonder download, gewoon in je browser.

• Altvioolstemmer — dezelfde intervallen, een octaaf hoger
• Vioolstemmer — hetzelfde ontwerp met krul en wervelkast, een octaaf en een kwint hoger
• Gitaarstemmer — standaardstemming voor 6 snaren met een interactieve kop
• Chromatische stemmer — stem elk instrument op een van de 12 noten
• Metronoom — oefen met een stabiele, nauwkeurige tel
• Toonhoogtemeter — zie de noot, Hz en afwijking in cents van elk geluid
• Alle instrumentstemmers — de volledige categorie