Vioolstemmer

Driftgrafiek: houdt de snaar de toonhoogte vast of kruipt hij weg?

De naald laat zien waar een snaar nu staat. Waar hij naartoe gaat, kan hij niet laten zien. De driftgrafiek onder de stemmer neemt tien seconden lang één open snaar op, tekent elke meting als een lijn voor een groene band van plus of min 5 cent, legt er een rechte lijn doorheen en meldt hoeveel cent de toonhoogte in die tien seconden is verschoven.

Dat is van belang, want een viool die precies goed stond toen je de strijkstok neerlegde, is aan het eind van de eerste pagina vaak een paar cent te laag. Een nieuwe snaar die nog rekt, doet dat. Een wervel die langzaam terugdraait ook, of een fijnstemmer die nooit goed zat. In al die gevallen staat de naald op groen. De grafiek laat de helling zien. Grofweg: een ingespeelde snaar beweegt 0 tot 2 cent in tien seconden, een snaar die net met een flinke wervelslag omhoog is gehaald kan er 6 tot 10 verliezen, en een vlakke maar wazige lijn die 8 of 10 cent rondzwabbert komt meestal door strijkdruk, niet door de stemming.

1. Stem de snaar zoals gewoonlijk.

   Klik op „Start met stemmen” en breng hem met wervel en fijnstemmer op groen.

2. Klik op „Neem 10 s driftgrafiek op”.

   De tien seconden beginnen bij de eerste duidelijke toon, dus strijk de open snaar met lange, gelijkmatige halen en ga door. Gaten korter dan een kwart seconde worden genegeerd.

3. Lees de lijn en het oordeel.

   De blauwe stippellijn is de algemene trend. Daaronder staan de verschoven cent en het deel van de tijd dat je binnen de band zat.

4. Is hij gezakt, trek de snaar dan een paar cent omhoog en neem opnieuw op.

   Een snaar die de volgende dag nog steeds zakt, verdient een blik op de wervels.

Er zijn beperkingen. Hij hoort de snaar, je strijkstok en de ruimte samen, dus een zware streek kan de toonhoogte iets omhoog trekken en een koude kamer die opwarmt kan haar ook verschuiven. Een wegkruipende wervel en een rekkende snaar zien er in de grafiek hetzelfde uit. Hij volgt één snaar tegelijk, gooit alles weg wat meer dan 100 cent van het doel af ligt (stem dus eerst globaal) en heeft minstens 4 seconden helder geluid nodig voordat hij een oordeel geeft.

Zo stem je je viool online

1. Kies je stemming.

   Kies Standaard GDAE of een alternatieve stemming zoals Open G, Open D of Cross.

2. Klik op „Start met stemmen”.

   Sta toegang tot de microfoon toe wanneer je browser erom vraagt.

3. Strijk of tokkel eerst de A-snaar.

   De meeste violisten stemmen eerst de A op 440 Hz en gebruiken die daarna als referentie voor de rest.

4. Kijk naar de meter.

   Draai aan de wervel voor grote correcties of aan de fijnstemmer voor kleine, tot de naald in het midden staat.

5. Stem D, G en E en controleer daarna alle vier opnieuw.

   Stem de D en de G met de wervels en daarna de E met de fijnstemmer. Dan is de A meestal een cent of twee verschoven, dus loop de vier snaren nog één keer langs.

Hoe deze stemmer de toonhoogte detecteert

Wanneer je een snaar strijkt of tokkelt, analyseert deze tool het geluid via je microfoon met een autocorrelatie-algoritme — het vergelijkt de golfvorm met licht vertraagde kopieën van zichzelf om het punt te vinden waar ze het best op elkaar aansluiten, en die vertraging onthult de exacte frequentie die je speelt. Dit draait volledig in je browser via de Web Audio API; de audio van je microfoon wordt nooit opgenomen, geüpload of ergens naartoe gestuurd en verdwijnt zodra je het tabblad sluit.

Een springerige of onnauwkeurige meting oplossen

De naald komt niet tot rust of springt tussen noten

Op een viool is meestal de E-snaar de boosdoener. Bij 659 Hz fluit hij gemakkelijk, en een lichte, snelle streek vlak bij de toets geeft een dun signaal dat kan omslaan tussen E5 en de boventoon een octaaf hoger. Strijk hem halverwege tussen de kam en het einde van de toets, met iets meer gewicht en een langzamere streek. Raak de andere drie snaren licht aan zodat de losse A niet meetrilt, en ga weg bij ventilatoren en tv's, die de detector net zo goed in de war brengen als een tweede instrument.

De verkeerde snaar wordt gekozen

Naburige vioolsnaren liggen zeven halve tonen uit elkaar, dus een D die vier halve tonen of meer gezakt is, tot ongeveer Bb3, ligt dichter bij de doeltoon van de G dan bij zijn eigen. De automatische modus meldt hem dan als een te lage G. Kies de snaar handmatig, trek hem tot op een paar halve tonen van zijn noot en de automatische modus volgt hem vanaf daar.

Er wordt helemaal niets geregistreerd

Kijk eerst of er in de adresbalk een icoon voor een geblokkeerde microfoon staat. Als de toestemming goed is, controleer dan de demper: een rubberen of metalen oefendemper die op de kam is blijven zitten neemt het meeste geluid mee, en is de klassieke verklaring voor een stille stemmer bij beginners. Een viool op armlengte van de microfoon van een laptop vraagt bovendien een stevigere streek dan je in een les zou gebruiken.

Standaard vioolstemming, en waarom die op kwinten is gebouwd

De standaard vioolstemming is G3, D4, A4, E5 — geschreven als GDAE van de laagste naar de hoogste snaar. Wat deze opstelling bijzonder maakt, is het interval tussen elk aangrenzend paar: elke snaar ligt een zuivere kwint van de snaar ernaast. Dat interval geeft de vioolfamilie haar karakteristieke resonantie, laat dubbelgrepen helder klinken en is precies waarom de traditionele methode „stemmen in kwinten” (twee aangrenzende open snaren samen aanstrijken en luisteren naar die klinkende harmonie) een volwaardige stemtechniek op zich is, los van welke stemmer dan ook.

Wervels versus fijnstemmers

De wervels zijn conische houten pennen die in gaten in de wervelkast worden gedrukt, en de snaar windt zich eromheen. Zij doen het zware werk: staat een snaar een halve toon ernaast, dan is dat een klus voor de wervel. Een haarbreed draaien kan de toonhoogte echter vele centen verplaatsen, en daarom schieten beginners er zo vaak overheen. De fijnstemmers zijn kleine schroefjes op de staarthouder, en als je er één aandraait, gaat die snaar omhoog. Hun bereik is klein, dus ze zijn bedoeld voor de laatste centen, niet voor een grote correctie. Veel studentenviolen hebben er één op elke snaar.

Sommige gevorderde spelers halen de fijnstemmers van de drie lage snaren, omdat het extra metaal op de staarthouder de klank iets kan dempen en een losse schroef gaat snorren. Bijna iedereen houdt er één op de E, de snaar waarbij je met een wervel de minste ruimte voor fouten hebt. Stem je met een app, draai de fijnstemmers dan eerst ongeveer naar het midden van hun bereik, zodat je naar beide kanten ruimte hebt.

Alternatieve vioolstemmingen

Deze tool dekt Standaard, Open G, Open D en Cross rechtstreeks. Voor elke andere alternatieve stemming, of om op een willekeurige andere noot te stemmen, luistert onze Chromatische stemmer naar alle 12 noten in plaats van naar een vaste set snaren.

Is vioolstemming hetzelfde als altvioolstemming?

Niet helemaal. De G3, D4 en A4 van je viool zijn dezelfde noten als de losse G-, D- en A-snaar van een altviool, waardoor de twee instrumenten vertrouwd aanvoelen. De viool voegt daarbovenop een E5 toe, waar de altviool onder de G een C3 heeft. Wie beide speelt, stemt de gedeelde snaren soms goed en merkt dan dat het instrument in zijn handen de verkeerde buitenste snaar heeft.

Doorschuivende wervels repareren

Een vioolwervel blijft alleen op zijn plek door zijn conische vorm: de schacht klemt in een gat dat erop is afgestemd. Als de lucht droog wordt, krimpt het hout en geeft de wervel mee; bij vocht zwelt het en blijft de wervel haken, om dan te springen als je hem eindelijk forceert. Duw de wervel tijdens het stemmen zacht richting de krul terwijl je draait, zodat de kegel aanzit in plaats van terug te rollen. Voor een blijvende oplossing wrijf je wervelpasta of wervelcrème op het deel van de schacht dat de wervelkast raakt. Een beetje droge zeep doet in nood iets vergelijkbaars. Blijft een wervel doorschuiven of komt hij nooit goed vast te zitten, dan kan een vioolbouwer hem opnieuw passen en het gat bijruimen; blijf niet steeds harder duwen, want de wang van de wervelkast kan scheuren.

Veelgemaakte stemfouten op de viool

• De E-snaar met de wervel stemmen. De E is dun staal onder hoge spanning, dus een kleine draai is een grote sprong, en juist hier breken snaren. Kom op het gehoor of met de stemmer tot op een paar centen en maak het af met de fijnstemmer. Benader de noot altijd van onderaf.
• Over de noot heen schieten en dan terugdraaien. Zit je te hoog, ga dan duidelijk onder de noot en kom er opnieuw van onderaf bij. Van boven naar de toonhoogte terugdraaien laat speling in de windingen om de wervel, en de snaar zakt binnen enkele minuten weer weg.
• Een fijnstemmer tot het eind van zijn schroef draaien. Met de schroef helemaal omlaag kun je niet hoger en kan de arm het bovenblad raken; helemaal omhoog kan hij gaan rammelen. Draai hem terug naar het midden, kom met de wervel in de buurt en maak het af met de schroef.
• De A stemmen en weglopen. Als je D, G en E optrekt, verandert de spanning over de kam en de staarthouder, en schuift de A mee. Controleer alle vier de snaren nog eens, het liefst twee keer, voordat je de strijkstok op het eerste stuk zet.
• Hard strijken om een meting te krijgen. Een zware, geperste streek trekt de toonhoogte een paar centen omhoog terwijl je meet. Gebruik een gemiddelde streek op de losse snaar, in het midden van de strijkstok, en laat hem uitklinken.
• Niet naar de kam kijken. Herhaald draaien aan de wervels trekt de bovenkant van de kam naar de krul toe. Staat hij scheef, dan is het tijd dat je leraar of vioolbouwer hem rechtzet. Een kam die omvalt kan de stapel laten verschuiven.

Snaarspanning, nieuwe snaren en wanneer je ze vervangt

Vioolsnaren komen in drie hoofdfamilies. Snaren met een darmkern klinken warm en een tikje ruw en hebben het langst nodig om te zakken. Snaren met een synthetische kern, meestal een nylonachtige kern met een metalen windsel, zijn de gebruikelijke middenweg. Snaren met een stalen kern zijn helder, stabiel en reageren snel op een draai. De E is bijna altijd van staal (blank of omwonden), en de A, D en G volgen de familie die je hebt gekozen.

Een nieuwe snaar zakt de eerste dagen telkens weer. Stalen snaren zijn het snelst gezet, vaak binnen een dag. Synthetische snaren hebben meestal een paar dagen spelen en bijstemmen nodig, en darm kan langer duren. De snaar voorzichtig met de hand rekken neemt dat werk niet voor je over; stem gewoon elke keer een beetje bij als je de viool oppakt.

Je merkt aan wat een snaar doet, niet aan zijn leeftijd, dat hij op is. Let op deze tekenen:

• Hij blijft niet in stemming terwijl de wervel niet doorschuift.
• De klank is dof of gedempt naast die van de andere snaren, of hij heeft zijn glans verloren.
• Kwinten met de naburige snaar zweven of golven hoe zorgvuldig je de toonhoogte ook instelt. Dat is een valse snaar, en de naald van de stemmer kan om dezelfde reden flikkeren.
• Het windsel rafelt, komt los of rolt af, meestal vlak bij de kam of de topkam.
• Er is een zichtbare groef of een dof, vuil plekje waar de vingers van de linkerhand de snaar indrukken.

Vervang snaren één voor één en laat de andere onder spanning staan, zodat de kam en de stapel op hun plek blijven. Als een inkeping de snaar vasthoudt, open haar dan en wrijf er een zachte potloodpunt in, zodat de snaar soepel glijdt.

Viool: E-snaar 19 cent te laag, wat nu te doen

Dit is een illustratie met verzonnen getallen, geen meting. Stel dat je de losse E-snaar strijkt en de stemmer 652,0 Hz aangeeft. De doeltoon is E5 op 659,25 Hz. De afwijking in centen is 1200 × log2(652,0 / 659,25) = 1200 × (−0,01595), ongeveer −19 cent. Dat is bijna een vijfde van een halve toon te laag: tegen een zuivere A hoor je dat.

Pak de wervel niet. Draai de fijnstemmer van de E een klein stukje rechtsom (aandraaien verhoogt de toon), strijk opnieuw en lees af. Een meting van ongeveer 655 Hz is zo'n −11 cent en ongeveer 657 Hz is −6, dus je komt in de buurt van de groene band. Een meting van 659,8 Hz is +1,4 cent, binnen de band van plus of min 5. Schiet je erdoorheen, zeg naar +15 cent, draai de schroef dan terug tot onder de noot en kom er opnieuw van onderaf bij.

Speel daarna de losse A en E samen als kwint. Als de E goed staat, houdt de zweving op en klinkt het interval rond. Controleer daarna de A nog eens, want die is een beetje verschoven.

Meer tools op ProDeviceTest

Wil je naast stemmen ook muziek oefenen? Deze tools werken op dezelfde manier — direct, zonder download, gewoon in je browser.

• Altvioolstemmer — een zuivere kwint lager, hetzelfde ontwerp met krul en wervelkast
• Cellostemmer — een octaaf en een kwint lager, hetzelfde ontwerp met krul en wervelkast
• Mandolinestemmer — dezelfde GDAE-notennamen, gepaarde koren in plaats van enkele snaren
• Chromatische stemmer — stem elk instrument op een van de 12 noten
• Metronoom — oefen met een stabiele, nauwkeurige tel
• Toonhoogtemeter — zie de noot, Hz en afwijking in cents van elk geluid
• Alle instrumentstemmers — de volledige categorie