Mandolinestemmer

Referentietonen en de stabiliteitsscore

Onder de stemmer vind je twee extra's. De eerste is een rij van vier notenknoppen, G3, D4, A4 en E5, die elk een referentietoon van drie seconden laten horen. Ze doen hier meer dan bij de meeste instrumenten, want elke mandolinenoot bestaat uit twee snaren. Speel de toon af, demp één snaar van het paar en breng de andere erop, wissel dan en doe hetzelfde met de partnersnaar. Als beide snaren de toon volgen, kloppen ze ook met elkaar en verdwijnt de zweving ertussen. Een paar dat zeeziek klinkt, bestaat meestal uit twee snaren die een paar cent uit elkaar liggen.

De tweede is een stabiliteitsscore. Per snarenpaar zie je de langste periode, in seconden, waarin de snaar binnen 5 cent van de doeltoon bleef (een cent is een honderdste van een halve toon). Een naald kan een fractie van een seconde door de groene zone strijken en afgestemd lijken. Een snaar die drie seconden binnen blijft, is echt gaan zitten. Blijft je beste tijd rond een halve seconde hangen terwijl de naald goed lijkt, dan rekt de snaar nog uit (nieuwe snaren doen dat dagenlang) of je draait nog aan de stemschroef terwijl je afleest.

1. Speel de referentietoon af.

   Laat je oor de noot eerst horen voordat je naar de meter kijkt.

2. Start het stemmen en tokkel stevig.

   Eén snaar van het paar, de partnersnaar gedempt. Een zachte tokkel sterft weg voordat de drie seconden om zijn.

3. Kijk naar het stabiliteitsvak van dat snarenpaar.

   Mik op een paar seconden, niet op een perfecte naald.

4. Herhaal met de andere snaar van het paar.

   Als je de stemmer stopt, komt er een samenvatting van één regel in het apparaatrapport van deze pagina, alleen in je eigen browser.

Beperkingen: er tellen alleen metingen mee waar de stemmer zeker van is, dus een heel zachte of snorrende snaar scoort nul. Het meet hoe stabiel de toonhoogte van één snaar is, niet of de twee snaren van een paar met elkaar kloppen; daarom demp je er één terwijl je controleert. En de referentietoon is een gewone synthetische noot, geen mandoline. Let op de toonhoogte en negeer de klank.

Zo stem je je mandoline online

Acht stalen snaren, vier noten: G3, D4, A4 en E5. Houd de mandoline in speelhouding en reken erop elk snarenpaar in twee keer te stemmen, een snaar tegelijk, met een vinger licht op de partnersnaar.

1. Klik op „Start met stemmen”.

   Geef toegang tot de microfoon als de browser erom vraagt.

2. Tokkel een snaar van een snarenpaar.

   Begin met het laagste G-paar en demp de andere snaar van het paar met je plectrum, zodat de tuner er maar een hoort.

3. Kijk naar de meter.

   Helt de naald naar laag, span die snaar dan een beetje aan; helt hij naar hoog, laat hem dan wat zakken. Mandolinewervels zijn meestal van een overbrenging voorzien, dus kleine, langzame draaiingen zijn genoeg.

4. Stem de tweede snaar van het paar erbij.

   Verplaats de dempende vinger en breng de partnersnaar op dezelfde toonhoogte. Beide wervels van dat paar lichten op zodra elke snaar op de noot zit.

5. Herhaal dit voor de D-, A- en E-paren.

   Loop daarna nog een keer alles langs. Stalen snaren onder zoveel spanning verschuiven de hals en de losse kam een beetje, dus het eerste paar is meestal het paar dat is bewogen.

Hoe deze stemmer de toonhoogte detecteert

De tuner gebruikt autocorrelatie: hij vergelijkt een kort stukje geluid met vertraagde kopieën van zichzelf en kiest de vertraging waarbij ze het best overeenkomen, wat een periode van de noot is. Op een mandoline gaat dat snel, want zelfs de G3-snaar herhaalt zich ongeveer 196 keer per seconde en de E5 bijna 660 keer. Het probleem zijn twee snaren die tegelijk klinken, want die vertroebelen de vergelijking, en daarom blijft de pagina je vragen er een te dempen. De verwerking gebeurt in je browser met de Web Audio API, en er wordt niets van de microfoon opgeslagen of verstuurd.

Een onrustige of onnauwkeurige meting oplossen

De naald komt niet tot rust of springt tussen noten

Bij een mandoline is de partnersnaar de eerste verdachte. Klinken beide snaren van een paar, dan zweven ze tegen elkaar en dwaalt de aflezing van het ene moment naar het andere. Leg een vinger over de andere snaar, tokkel de snaar die je stemt zuiver aan en laat de noot een seconde klinken voordat je afleest. Een ventilator of tv in de kamer komt op de tweede plaats.

Hij kiest het verkeerde snarenpaar

De vier snarenparen liggen een kwint uit elkaar, dus een snaar die ver is weggezakt (een net opgezet stel doet dat vaak, net als een mandoline die in een koude auto heeft gelegen) kan dichter bij het volgende paar zitten dan bij zijn eigen paar. Kies het paar met de hand, breng de snaar in de buurt en zet Auto daarna weer aan.

Er wordt helemaal niets herkend

Kijk eerst of er een doorgestreepte microfoon in de adresbalk staat, want een geblokkeerde toestemming ziet er precies uit als stilte. Is dat in orde, tokkel dan harder, met het plectrum dicht bij de kam, en houd de mandoline dichter bij het apparaat. Een zachte tokkel op het hoge E5-paar sterft sneller weg dan de tuner kan vastlopen.

Standaardstemming van een mandoline: 4 snarenparen, 8 snaren

Acht stalen snaren zitten in vier paren, snarenparen genoemd, en de twee snaren van elk paar worden op dezelfde noot gestemd: G3, D4, A4 en E5, in kwinten zoals bij een viool. De twee lage paren (G en D) zijn normaal omspannen snaren en de A- en E-paren zijn blank staal. Sla je een paar met het plectrum aan, dan klinken beide snaren, en de kleine verschillen tussen die twee geven de mandoline haar heldere, licht schitterende klank.

De methode die je nooit in de steek laat: leg een vinger over de snaar die je niet stemt, tokkel de andere en zet hem goed. Doe daarna de partnersnaar. Probeer je beide samen te stemmen, dan krijg je alleen een aflezing die tussen twee toonhoogtes heen en weer flikkert.

Een korte geschiedenis van de mandoline

De mandoline hoort bij de luitfamilie, waarvan de wortels duizenden jaren teruggaan naar vroege instrumenten uit het oude Mesopotamië, Egypte en Griekenland. De mandoline kreeg haar moderne vorm in het Italië van de 18e eeuw, waar ze een bepalend geluid van de barokmuziek werd — Vivaldi schreef er meerdere concerten voor en zowel Mozart als Beethoven gebruikten haar in hun opera's. Van daaruit verspreidde ze zich wijd en vond ze een thuis in Balkan- en Keltische volksmuziek, Braziliaanse choro, Portugese fado, Mexicaanse estudiantinas en Amerikaanse country en bluegrass, vaak naast de banjo en de fiddle in een stringband.

Mandolines in A-stijl vs. F-stijl

De twee meest voorkomende moderne vormen van de mandolineklankkast zijn allebei begin 20e eeuw door Gibson ontwikkeld, waarbij vioolbouwprincipes werden toegepast op een ontwerp met gesneden bovenblad. De A-stijl heeft een gladde, symmetrische druppelvormige klankkast met een eenvoudige kop — lichter, betaalbaarder en meestal warmer van toon. De F-stijl, die in de afbeelding hierboven te zien is, heeft daarbovenop een sierlijke krul op de bovenschouder en twee scherpe punten onderaan de klankkast, plus F-vormige klankgaten die rechtstreeks van het vioolontwerp zijn geleend. Deze toevoegingen zijn vooral esthetisch en veranderen de stemming niet wezenlijk, al vinden veel spelers dat de extra massa van de krul bijdraagt aan een helderder, doordringender toon die vooral past bij bluegrass.

Is mandolinestemming hetzelfde als vioolstemming?

De notennamen zijn identiek — G3, D4, A4, E5 op beide instrumenten — en dat is een groot deel van de reden dat mandolinisten en violisten vaak rechtstreeks elkaars bladmuziek kunnen lezen zonder iets te transponeren. Het verschil zit helemaal in hoe elke noot wordt voortgebracht: een viool speelt elke noot op één snaar, terwijl een mandoline elke noot verdubbelt over een snarenpaar van twee snaren, en dat geeft precies dat glinsterende, vol klinkende karakter dat een viool niet heeft.

Veelgemaakte fouten bij het stemmen van de mandoline

• Eén snaar van een paar stemmen en het dan voor gezien houden. Een snarenpaar bestaat uit twee snaren, en staat er maar een op de noot, dan hoor je zwevingen, een langzaam schommelend volume. Stem beide, een voor een, tot het schommelen verdwijnt.
• Beide snaren tokkelen terwijl je de meter leest. De tuner hoort dan twee iets verschillende toonhoogtes en de naald zwaait ertussen heen en weer. Demp er een en lees de andere af.
• De partnersnaar op gehoor gelijktrekken met een snaar die zelf fout zit. Het paar kan met elkaar overeenstemmen en toch allebei te laag zijn. Zet de eerste snaar met de tuner goed en trek de tweede daarna gelijk.
• Aan de verkeerde wervel draaien. Aan elke kant zitten vier wervels die op elkaar lijken, en de paren zitten naast elkaar. Tokkel, kijk welke snaar beweegt en draai dan pas. Andersom komt een naburige snaar vals te staan.
• In één keer ver omhoogdraaien. Stalen snaren breken met een knal, en de dunne E is meestal het slachtoffer. Breng een heel lage snaar in etappes omhoog en stem tussendoor opnieuw.
• De kam vergeten. Bij de meeste mandolines wordt de kam alleen door de snaardruk op zijn plaats gehouden. Wordt hij zijwaarts of achterwaarts verschoven, dan kan de stemming van de open snaren nog perfect zijn terwijl de noten hoger op de hals fout zijn. Controleer of hij nog staat waar hij stond.

Snaarspanning, nieuwe snaren en wanneer je ze vervangt

Mandolinesnaren zijn van staal. De E- en A-paren zijn meestal blank staaldraad, en de D- en G-paren zijn staal met een tweede metaaldraad eromheen. Een set heeft samen veel spanning op een klein lichaam, en daarom kan een nieuwe set het instrument de eerste uren merkbaar naar beneden trekken en blijft de stemming een dag of twee, soms tot enkele dagen, zakken voordat hij blijft staan. Stem in die periode een paar keer per dag bij, dan zetten de snaren eerder.

Omdat de kam los staat, is het in een keer vervangen van alle acht snaren de snelste manier om zijn plaats kwijt te raken. Vervang een snarenpaar tegelijk, of markeer eerst met potlood licht de voetjes van de kam, zodat je hem terug kunt zetten. Verbaas je er niet over als de zuiverheid na het opnieuw bespannen een korte controle bij de 12e fret nodig heeft.

Een aantal uren voor de levensduur noem ik niet, want bezwete handen en de „chop” in bluegrass slijten snaren heel verschillend. Let op symptomen. Een versleten paar klinkt dof en korter. De omwonden snaren worden vlak van klank, of voelen ruw en verkleurd onder de vingers. Een snaar van het paar lijkt nooit bij zijn partner te passen, wat een valse zweving geeft terwijl de tuner zegt dat beide op de noot zitten. Het paar blijft na een week niet gestemd, of je ziet de omwikkeling rafelen of geknikt zijn bij de kam of de topkam. Vervang per paar (beide snaren), zodat ze gelijk verouderen.

Mandoline: E-snaar 11 cent te laag en waarom het snarenpaar zweeft

Een illustratie met verzonnen getallen, geen vastlegging van iets wat is gemeten. Stel dat je een E5-snaar tokkelt, met de partner gedempt, en de tuner leest 655.0 Hz af. Het doel is 659.25 Hz. Cents zijn 1200 × log2(655.0 / 659.25), wat uitkomt op ongeveer −11.2. Die snaar staat dus zo'n 11 cent te laag.

Draai hem met de wervel een haartje omhoog en tokkel opnieuw. De aflezing moet via −6 en −2 in de groene band rond 0 komen. Stop zodra hij binnen 5 cent rustig blijft; op een dunne blanke staalsnaar verplaatst een heel kleine draai al meerdere cents, dus houd de beweging klein.

Nu de partner. Demp de snaar die je net hebt gezet, tokkel de andere en breng hem op dezelfde 659.25 Hz. Stel dat je stopt met de eerste op 659.25 en de tweede nog op 655.0: samen klinken ze met een zweving ter grootte van het verschil tussen de twee frequenties, 659.25 − 655.0, oftewel ongeveer 4.25 keer per seconde. Dat is een snel, duidelijk schommelen. Naarmate de tweede snaar stijgt, vertragen de zwevingen, tot een per paar seconden, en verdwijnen ze helemaal als het paar overeenkomt. Sla het paar nog een keer aan en klinkt het stabiel, ga dan door naar de A.

Meer tools op ProDeviceTest

Oefen je liever muziek dan alleen te stemmen? Deze tools werken op dezelfde manier — direct, zonder download, gewoon in je browser.

• Vioolstemmer — dezelfde GDAE-notennamen, losse snaren in plaats van snarenparen
• Banjostemmer — 5-snarige Open G-, Double C- en Sawmill-stemming
• Gitaarstemmer — standaardstemming voor 6-snarige gitaar
• Chromatische stemmer — stem elk instrument op een van de 12 noten
• Metronoom — oefen met een stabiele, nauwkeurige tel
• Toonhoogtemeter — zie de noot, Hz en afwijking in cents van elk geluid
• Alle instrumentstemmers — de volledige categorie